هنگامی که بیماری شقاق به مرحله ای برسد که دیگر با رعایت نکات مراقبتی و درمان دارویی بهبود پیدا نکند، مداخله پزشکی می بایست صورت گیرد. عمل شقاق مقعدی میتواند به روش های مختلفی با توجه به شدت بیماری انجام شود.
بررسی دقیق روش های عمل شقاق، شناخت مزایا، محدودیت های هرکدام و آگاهی از شرایطی که هر تکنیک در آن کاربرد بیشتری دارد، می تواند به انتخاب آگاهانه تر و نتیجه درمانی بهتر منجر گردد. در ادامه این مقاله از کلینیک نشیمنگاه، به بررسی روش های جراحی شقاق مقعدی و همچنین جایگاه لیزر در درمان این عارضه خواهیم پرداخت.
بیماری شقاق
شقاق مقعدی یا فیشر، یک زخم خطی در ناحیه کانال مقعد بوده که معمولا با درد شدید هنگام دفع، سوزش و گاهی خونریزی روشن همراه است. بیماری شقاق یا همان فیشر می تواند در هر سنی رخ دهد، اما در بزرگسالان و افرادی که دچار یبوست مزمن، دفع سخت یا اسهال طولانی مدت هستند شیوع بیشتری دارد.
شقاق به دو نوع حاد و مزمن تقسیم می گردد. نوع حاد شقاق معمولا با درمان های دارویی، اصلاح سبک زندگی و کنترل یبوست بهبود می یابد؛ اما در موارد مزمن، به دلیل افزایش فشار عضله اسفنکتر داخلی و کاهش خون رسانی به ناحیه، زخم تمایل به ترمیم خود به خودی نداشته و ممکن است لبه های آن سفت شود. در این شرایط، بیمار درد طولانی مدت و عود کننده را تجربه خواهد نمود.
عمل جراحی شقاق چگونه است
جراحی شقاق مقعدی بر اساس چند اصل کلیدی انجام شده که مهم ترین آن ها کاهش فشار عضله اسفنکتر داخلی، بهبود خون رسانی موضعی و فراهم کردن شرایط مناسب برای ترمیم پایدار زخم است.
بنابراین عمل شقاق مقعدی به هر روشی با هدف شکستن چرخه اسپاسم، حذف بافت های فیبروزه و مزمن، بستر سالم برای ترمیم را فراهم می نماید.
در عین حال، حفظ عملکرد طبیعی عضلات مقعد و پیشگیری از بی اختیاری از اصول اساسی مداخله جراحی شقاق مقعدی محسوب شده و انتخاب تکنیک مناسب بر اساس شدت بیماری، وضعیت عضلانی و شرایط فردی بیمار صورت میگیرد.
عمل شقاق با تیغ جراحی و بدون تیغ جراحی انجام میشود. از جمله روش های عمل شقاق بدون تیغ جراحی میتوان به لیزر، بوتاکس و دیلاتاسیون اشاره نمود که از موثر ترین و بهترین روش های درمانی این بیماری، لیزر است.
همچنین، موارد مربوط به عمل شقاق با تیغ جراحی به روش های فلپ پیشرفته، فیشرکتومی، اسفنکتروتومی باز و بسته اطلاق میگردد.
عمل شقاق با تیغ جراحی
استفاده از روش های عمل شقاق با تیغ جراحی مانند فیشرکتومی، فلپ پیشرفته و اسفنکتروتومی داخلی معمولا زمانی مطرح می شوند که روش های کم تهاجمیتر مانند بوتاکس مقعد و لیزر شقاق نتوانند مشکل اصلی را به طور پایدار برطرف نمایند.
بوتاکس با فلج موقت عضله اسفنکتر عمل نموده و اثر آن چند ماهه است؛ بنابراین در برخی بیماران با از بین رفتن اثر دارو، علائم مجدد عود می کند. از سوی دیگر، لیزر در بسیاری موارد یک ابزار درمانی بوده و اگر فشار عضله بالا یا بافت فیبروزه مزمن وجود داشته باشد، ممکن است بدون اصلاح اساسی عامل زمینه ای، نتیجه قطعی حاصل نشود.
بنابراین عمل شقاق با تیغ جراحی در موارد زیر انجام میشوند:
- شقاق های مزمن مقاوم
- موارد عود کنند
- وجود اسپاسم شدید و پایدار
- وجود زخم فیبروز شده به طور گسترده در ناحیه
عمل شقاق با جراحی اسفنکتروتومی (LIS)
عمل شقاق به روش اسفنکتروتومی، قسمتی از عضله اسفنکتر مقعد (عضله ای درون مقعد که مدفوع از آن عبور می کند) به منظور باز شدن و کاهش فشار ناشی از عبور مدفوع بریده شده یا کشیده می شود .
عمل شقاق به این روش دارای معایب بسیاری از جمله آسیب به بافت مقعد و بی اختیار شدن فرد، دوره نقاهت طولانی و درد پس از جراحی شقاق مقعدی صورت می گیرد. دوره نقاهت پس از انجام عمل جراحی اسفنکتروتومی تقریبا بین 4 الی 6 هفته بوده و بیمار پس از طی این دوره با علائم بهبودی رو به رو می شود. روش عمل شقاق اسفنکتروتومی به دو شیوه باز و بسته صورت گرفته که در ادامه با آنها آشنا خواهیم شد.
عمل شقاق به روش اسفنکترومی باز
جراحی شقاق اسفنکتروتومی به روش باز، به این صورت است که پزشک، یک برش بسیار کوچک بر روی عضله اسفنکتر درون مقعد ایجاد کرده و آن را بسته به شرایط بیمار باز خواهد گذاشت تا زخم ناشی از جراحی خود به خود بسته شود.
در برخی موارد، بخیه عمل شقاق ظریف برای لبه پوست یا کنترل خونریزی ممکن است زده شود، اما جزو بخش اصلی عمل شقاق نیست.
عمل شقاق به روش اسفنکترومی بسته
عمل شقاق مقعدی اسفنکتروتومی به روش بسته پزشك بسته به میزان نواحی درگیر بیماری شقاق، مقداری از عضله اسفنکتروتومی را برداشته و آن را قطع می کند. این روش دارای معایب و ریسک بالا بوده و عوارض بسیاری به همراه می آورد. از شایع ترین عوارض عمل شقاق مقعدی به این روش، بی اختیاری و عفونت است.
عمل شقاق به روش فیشرکتومی (Fissurectomy)
دیگر روش عمل شقاق که بسیار دردناک است، فیشرکتومی می باشد. عمل شقاق مقعدی در این روش با حذف و برش زخم ناشی از شقاق توسط تیغ جراحی انجام می گیرد. از عوارض این روش جراحی شقاق مقعدی می توان به دوره نقاهت طولانی اشاره نمود. این روش عمل شقاق مقعدی به بیماران توصیه نشده و روشهای جایگزین مانند لیزر پیشنهاد می گردد.
در صورت نیاز به پوشاندن بستر زخم یا اصلاح شکل کانال مقعد، بخیه عمل شقاق برای تثبیت بافت استفاده می گردد.
عمل شقاق به روش فلپ پیشرفته (Advancement Flap)
فلپ پیشرفته دیگر روش عمل شقاق مقعدی به شمار می رود که نوعی پیوند پوست می باشد. این روش می تواند دارای عوارضی چون درد، امکان عدم درمان و عفونت را به همراه داشته باشد. در این روش پزشک پوست ناحیه دیگری را به بافت آسیب دیده پیوند زده و جراحی شقاق مقعدی را انجام می دهد.
بخیه عمل شقاق در این روش بعد از برداشتن زخم یا بخش فیبروزه، پس از کشیده شدن بافت سالم روی محل زده میشود که ثابت بماند تا ترمیم سریع و پایدار صورت گیرد. هدف از بخیه عمل شقاق کاهش احتمال عود مجدد بیماری و حفاظت از عضله اسفنکتر است.
عمل شقاق بدون تیغ
از ایمن ترین و موثر ترین روش های عمل شقاق میتوان به لیزر شقاق اشاره نمود. در کنار این روش، بوتاکس مقعد نیز میتواند با توجه به شرایط بیمار راهکار مناسبی برای درمان باشد. اما این نکته را می بایست در نظر داشت که با از بین رفتن اثر دارو تا 6 ماه، بیمار می بایست مجددا جهت تزریق بوتاکس به کلینیک مراجعه نماید.
بنابراین لیزر بدون نیاز به تمدید دوره درمانی، ایجاد برش و زخم، دوره نقاهت کوتاه تر و سرپایی بودن روش درمانی آن، به موثر ترین روش برای درمان بیماری شقاق تبدیل شده است.
عوارض بعد از عمل شقاق
عوارض بعد از عمل شقاق با تیغ جراحی به مراتب میتواند بیشتر از لیزر باشند. عوارض بعد از عمل شقاق که مخصوص روش های جراحی با تیغ مثل فیشرکتومی، فلپ پیشرفته، اسفنکتروتومی هستند و معمولا بعد از لیزر یا بوتاکس دیده نمی شوند عبارت اند از:
- بیاختیاری خفیف تا متوسط
- خونریزی مقعدی به دلیل ایجاد برش با تیغ
- درد مقعد
- عفونت و تاخیر در ترمیم زخم
درد بعد از عمل شقاق
درد بعد از عمل شقاق بسته به نوع جراحی شقاق مقعدی و شدت ضایعه متفاوت است، اما به طور معمول در روزهای ابتدایی پس از عمل شقاق مقعدی شدیدتر از روش های کم تهاجمی مانند لیزر یا بوتاکس است. درد بعد از عمل شقاق به دو عامل اصلی برش عضله و ترمیم زخم باز یا بخیه عمل شقاق مربوط می شود.
روش های کاهش درد بعد از عمل شقاق عبارتند از:
- استفاده از مسکن ها: داروهای تجویزی مانند استامینوفن، NSAID ها
- حمام نشیمن با آب گرم: چند بار در روز باعث کاهش اسپاسم عضلانی و درد بعد از عمل شقاق می شود
- نرم نگه داشتن مدفوع: مصرف فیبر و مایعات کافی و در صورت نیاز استفاده از ملین مدفوع
- یخ یا کمپرس سرد: برای کاهش التهاب و تورم در 24 ساعت اول بعد از عمل
- حرکت سبک و جلوگیری از فشار زیاد روی مقعد
دوره نقاهت بعد از عمل شقاق
دوره نقاهت بعد از عمل شقاق مانند فیشرکتومی، فلپ پیشرفته یا اسفنکتروتومی داخلی نسبت به روش های کم تهاجمی مثل بوتاکس و لیزر طولانی تر بوده و با مراقبت های بیشتری همراه است.
بهبود زخم و کاهش درد در دوره نقاهت بعد از عمل شقاق به طور متوسط بین 7 تا 14 روز طول می کشد. در عمل شقاق به روش فلپ پیشرفته ممکن است 2-3 هفته طول بکشد تا تورم و حساسیت ناحیه کاملا فروکش کند.
بسته به نوع عمل شقاق و وضعیت فرد، 4-6 هفته طول می کشد تا بافت کانال مقعد به حالت طبیعی برگردد.
در روش های کم تهاجمی مانند بوتاکس و لیزر درد بعد از عمل شقاق کمتر است، نیازی به بخیه یا مراقبت طولانی از زخم نیست و بیمار می تواند طی چند روز به فعالیت های روزمره بازگردد.
مراقبت های بعد از عمل شقاق
مراقبتهای بعد از عمل شقاق با تیغ جراحی (فیشرکتومی، فلپ پیشرفته، اسفنکتروتومی داخلی) شامل اقداماتی است که به کاهش درد، پیشگیری از عفونت و تسریع ترمیم کمک می کنند.
- مصرف منظم مسکن های تجویزی
- نگهداری زخم تمیز و خشک
- پیشگیری از یبوست و فشار روی زخم
- پرهیز از نشستن طولانی و فعالیت های شدید
- انجام پیاده روی سبک روزانه برای بهبود گردش خون و جلوگیری از یبوست
- استفاده از آنتی بیوتیک یا پمادهای تجویزی جهت کنترل عفونت
- رعایت رژیم غذایی بعد از عمل شقاق
عود شقاق بعد از عمل
احتمال عود شقاق بعد از عمل به روش های کم تهاجمی مانند لیزر، بسیار کمتر از سایر روش های جراحی شقاق مقعدی خواهد بود.
از دلایل عود شقاق بعد از عمل میتوان به فشار بالای عضله اسفنکتر داخلی، یبوست یا زور زدن هنگام دفع، عفونت یا ترمیم ناکافی زخم، مشکلات خون رسانی ضعیف، عدم رعایت مراقبت های بعد از عمل اشاره نمود.
سخن پایانی درباره عمل شقاق
انتخاب روش عمل شقاق مقعد بسیار مهم بوده که بتواند درد را کاهش دهد، روند ترمیم زخم را تسریع کند و از عود مجدد جلوگیری نماید. روش های کم تهاجمی جراحی شقاق مقعدی مانند لیزر با حداقل درد و خونریزی، کوتاه تر کردن دوره نقاهت و حفظ عملکرد طبیعی عضلات، گزینه موثری بوده که بسیاری از بیماران به خوبی به آن پاسخ می دهند.
رعایت نکات مربوط به مراقبت های بعد از عمل شقاق مقعدی، اصلاح رژیم غذایی و کنترل فشار عضلانی نقش مهمی در موفقیت عمل شقاق و پیشگیری از عود ایفا می کند. با توجه به اثرگذاری بالا و راحتی دوران بهبود، لیزر به عنوان یکی از موثرترین و راحت ترین روش های عمل شقاق مقعدی شناخته می شود.