به طور کلی آبسه و فیستول مقعدی دارای علائمی مشابه هستند. اما، دلایل بروز هر کدام و روش درمانی آنها با یکدیگر متفاوت میباشد. بسیاری از افراد هنگام مواجهه با مشکلات ناحیه نشیمنگاه، تفاوت بین آبسه و فیستول را متوجه نشده و این دو را یکسان فرض میکنند. در حالی که هر یک مسیر پیشرفت و خطرات خاص خود را داشته و عدم تشخیص صحیح می تواند منجر به درمان ناقص و عود بیماری شود. آگاهی از تفاوت های این دو بیماری شایع نشیمنگاهی و روش های تشخیصی مانند سونوگرافی فیستول و انتخاب درمان مناسب اهمیت زیادی دارد.
تفاوت آبسه مقعد و فیستول مقعدی چیست؟
در ابتدا این مسئله را باید بدانید که اکثر فیستول های مقعدی پس از یک آبسه مقعدی ایجاد می شوند. هنگامی که آبسه درمان نشود یا چرک داخل آن به طور کامل تخلیه نشود، مسیرهای غیر طبیعی بین کانال مقعد و پوست شکل می گیرد که همان فیستول است. بنابراین، عدم درمان به موقع آبسه مقعدی یکی از شایع ترین دلایل بروز فیستول مقعدی محسوب میشود.
در واقع قبل از تشکیل فیستول مقعدی، بیماری به شکل آبسه در بدن نمایان میگردد که یکی از مهم ترین علائم اولیه برای بروز فیستول است تا به موقع افراد بتوانند از این بیماری پیشگیری نمایند. زیرا، درمان آبسه مقعدی به مراتب راحت تر از فیستول مقعدی خواهد بود.
حال به بیان تفاوت در ماهیت این دو بیماری با ارائه یک تعریف درست درباره هرکدام می پردازیم تا یک درآمد اولیه از هر کدام در ذهن بوجود آید.
آبسه مقعدی: آبسه مقعدی یعنی یک حباب پر از چرک و عفونت درست زیر پوست اطراف مقعد. تصور کنید که یک کیسه کوچک پر از مایع چرکی و باکتری ها زیر پوست شکل گرفته است. این کیسه هنگامی ایجاد می شود که غدد کوچک اطراف مقعد مسدود شده و نتوانند عفونت را به داخل کانال مقعد بفرستند تا به همراه مدفوع از بدن خارج شوند.
حال این غده التهابی اگر نتواند راهی برای خروج عفونت از بدن پیدا کند، چرک درون آن مسیر جدید از کانال مقعد به سطح پوست بوجود می آورد تا بتواند از طریق آن خارج شود. این اتفاق شروع بیماری فیستول مقعدی و در واقع تبدیل آبسه به فیستول است.
فیستول مقعدی: فیستول مقعدی یک کانال کوچک یا تونل غیرطبیعی است که بین داخل کانال مقعد و پوست اطراف آن شکل می گیرد. این تونل معمولا زمانی ایجاد می شود که یک آبسه مقعدی درمان نشده یا ناقص تخلیه شده چرک و عفونت خود را به طور کامل خارج نکند. نتیجه آن، تشکیل فیستول مقعدی و ترشح مداوم چرک، درد و التهاب طولانی مدت در ناحیه مقعد است و بدون درمان تخصصی بهبود نمی یابد.
An anal (perianal) abscess is an infected cavity filled with pus found near the anus or rectum. An anal fistula is a track or tunnel between the skin on the outside of the buttock/anal area and the anal canal on the inside.
آبسه مقعدی (یا اطراف مقعد) حفره ای عفونی و پر از چرک است که در نزدیکی مقعد یا راست روده ایجاد می شود.
برگرفته شده از: https://www.colorectalcentre.co.uk/abscess-fistula.html
فیستول مقعدی مسیری یا تونلی است که بین پوست ناحیه اطراف مقعد و کانال داخلی مقعد ارتباط برقرار می کند.
بیشتر بخوانید: لیزر شقاق
علت ایجاد آبسه و فیستول مقعدی
دلایل ایجاد دو بیماری آبسه مقعدی و فیستول مقعدی به علت قرارگیری آنها در ناحیه نشیمنگاهی با یکدیگر مشترک بوده و حتی آبسه مقعدی یکی از شایع ترین علت های بوجود آمدن فیستول مقعدی میباشد.
از دلایل ایجاد آبسه و فیستول مقعدی که با یکدیگر مشترک بوده و تفاوتی باهم ندارند می توان به موارد زیر اشاره نمود:
- عفونت باکتریایی غدد مقعدی
- انسداد مجرای غدد مقعدی
- بهداشت ناکافی ناحیه مقعد
- یبوست یا زور زدن هنگام اجابت مزاج
- ضعف سیستم ایمنی بدن
- وجود بیماری های التهابی روده مانند بیماری کرون
- نشستن طولانی مدت
همگی موارد فوق هم دلیل بوجود آمدن فیستول مقعدی هستند و هم علت تشکیل آبسه. ماهیت این دو بیماری از یکدیگر جدا نبوده و به صورت مرحله ای فیستول مقعدی پس از آبسه تشکیل میشود.
بیشتر بخوانید: لیزر کیست مویی
تفاوت بین علائم فیستول مقعدی و آبسه
تشخیص تفاوت بین آبسه و فیستول مقعدی تنها بر اساس علائم ظاهری همیشه ممکن نیست، زیرا این دو بیماری در مراحل اولیه نشانه های مشابهی دارند.
آبسه معمولا با درد شدید، قرمزی، تورم و گاهی تب به صورت ناگهانی بروز می کند و این در حالی است که فیستول بیشتر با ترشح مداوم چرک از سوراخی کوچک در اطراف مقعد و درد مزمن همراه است.
با این حال، شباهت برخی از علائم ممکن است باعث اشتباه در تشخیص شود، به همین دلیل تأکید می شود که برای تفکیک دقیق این دو عارضه، معاینه پزشک متخصص و در صورت نیاز انجام روش های تصویربرداری مانند MRI یا سونوگرافی اندوآنال ضروری است. تشخیص درست نوع بیماری، نقش تعیین کننده ای در انتخاب روش درست درمانی دارد.
تفاوت در علائم آبسه مقعدی:
- درد شدید و ضربان دار که ناگهانی شروع میشود و با نشستن یا حرکت بدتر خواهد شد
- تورم، قرمزی و گرمی پوست اطراف مقعد
- تب و احساس ناخوشی عمومی به دلیل وجود عفونت فعال در بدن
- در برخی موارد، خروج چرک ناگهانی پس از ترکیدن آبسه
- درد معمولا حاد و موقتی است، اما تا زمان تخلیه چرک ادامه دارد
تفاوت در علائم فیستول مقعدی:
- ترشحات مقعدی مداوم یا گاه به گاه چرک یا مایع بد بو از سوراخ کوچکی روی پوست اطراف مقعد
- درد خفیف تر نسبت به آبسه، اما مزمن و طولانی مدت
- التهاب و خارش مقعد به دلیل ترشح مداوم
- ایجاد زخم مقعد یا سوراخ کوچک قابل مشاهده روی پوست
- در برخی موارد، عود مکرر آبسه ها و خونریزی مقعد به عنوان نشانه وجود فیستول پنهان
تشخیص دقیق نیازمند ترکیبی از معاینه بالینی، تاریخچه بیماری و تصویر برداری است. علائم به تنهایی می توانند سرنخ بدهند، قطعیتی در آنها وجود ندارد.
علائم تبدیل آبسه به فیستول
در برخی بیماران، آبسه مقعدی پس از تخلیه یا درمان اولیه به طور کامل بهبود نیافته و بهتدریج به فیستول مقعدی تبدیل می شود. شناخت علائم تبدیل آبسه به فیستول درکنار مقایسه انواع عکس فیستول اهمیت زیادی دارد، زیرا تشخیص زودهنگام تبدیل آبسه به فیستول می تواند از مزمن شدن بیماری و نیاز به جراحی فیستول جلوگیری کند.
علائم تبدیل آبسه به فیستول عبارتند از:
- ترشح مداوم یا گاه به گاه چرک از اطراف مقعد بعد از بهبود ظاهری آبسه.
- ایجاد سوراخ کوچک روی پوست نزدیک مقعد که از آن مایع یا چرک خارج می شود.
- ادامه درد، سوزش مقعد یا التهاب در همان ناحیه پس از تخلیه آبسه.
- وجود خارش مقعد یا بوی بد مقعد به دلیل ترشح مداوم.
- عود مکرر آبسه در همان محل یا اطراف آن.
- احساس برجستگی یا مسیر سفت زیر پوست در نزدیکی مقعد (مسیر فیستول).
- درد مقعد هنگام نشستن یا اجابت مزاج که پس از درمان آبسه برطرف نشده است.
بیشتر بخوانید: لیزر زگیل تناسلی
تفاوت بین درمان آبسه و فیستول مقعدی
درمان آبسه مقعدی در فاز اول به صورت کنترل چرک با مصرف دارو انجام میشود. اما، هنگامی که میزان عفونت آبسه مقعدی تشدید میگردد با استفاده از لیزر سطح عفونی و آسیب دیده توسط دکتر فیستول و متخصص در بیماری های نشیمنگاهی برش داده شده تا پس از تخلیه چرک آن، حفره بوجود آمده کاملا شستشو داده شود. با این کار عفونت و چرک به طور کامل از بدن بیمار خارج شده و احتمال بازگشت آن از بین خواهد رفت.
از طرف دیگر درمان فیستول مقعدی نیز با لیزر انجام خواهد شد. با این تفاوت که درمان فیستول مقعدی به مراتب پیچیده تر بوده و نیازمند دقت و تجربه بالای پزشک معالج در این زمینه میباشد. پزشک یا جراح، پس از مشخص نمودن مسیر فیستول مقعدی، فیبر نوری لیزر را در مسیر وارد کرده و تا انتهای آن ادامه میدهد. سپس فیبر نوری را از انتها به ابتدای مسیر با دقت و زمان بندی مشخص بیرون کشیده تا لیزر موجب انعقاد مسیر و بسته شدن آن شود. اگر فیبر نوری بیش از حد در مسیر بماند موجب سوختگی بافت شده و اگر کمتر بماند موجب انعقاد نخواهد شد.
استفاده از روش لیزر برای درمان فیستول یا آبسه و هر بیماری مقعدی دیگر دارای مزایای بسیاری از جمله کم بوده هزینه درمان فیستول با لیزر یا درمان آبسه با لیزر، کم بودن میزان درد و خونریزی میباشد.
بیشتر بخوانید: لیزر فیستول مقعدی
نحوه تشخیص آبسه و فیستول مقعدی
در اکثر مواقع جهت تشخیص آبسه مقعدی پزشک اقدام به معاینه مقعد نموده تا بتواند برجستگی های غده عفونی را مشاهده کند. در موارد مشکوک به وجود آبسه های عمیق تر، معاینه فیزیکی صورت گرفته تا پزشک بتواند به طور دقیق تر و با لمس برجستگی های عفونی به تشخیص آبسه مقعدی بپردازد. لمس ناحیه معمولا بسیار دردناک بوده و ممکن است پزشک از دستکش و بی حسی موضعی برای معاینه دقیق تر استفاده کند. در صورت تب یا عفونت شدید، ممکن است آزمایش خون برای بررسی افزایش گلبول های سفید که نشانه عفونت میباشد، درخواست شود.
اگر آبسه در عمق قرار داشته باشد یا با چشم و معاینه فیزیکی قابل تشخیص نباشد، از روش های تصویربرداری و سونوگرافی فیستول استفاده می شود.
روش های تصویر برداری که خواهیم گفت هم برای تشخیص آبسه مقعدی عمیق استفاده می شوند و هم برای تشخیص مسیرهای فیستول مقعدی.
سونوگرافی اندوآنال (Endoanal Ultrasound)
سونوگرافی اندوآنال که ممکن است با نام سونوگرافی فیستول با آن آشنایی داشته باشید، یکی از روش های دقیق و غیر تهاجمی برای بررسی بیماری های مقعدی به خصوص فیستول مقعدی یا آبسه مقعد میباشد.
در این روش، با استفاده از یک پروب مخصوص که داخل کانال مقعد قرار می گیرد، امواج صوتی تصاویری دقیق از بافت های اطراف، عضلات اسفنکتر، آبسه ها و مسیرهای فیستول ایجاد می کند. هدف اصلی از انجام سونوگرافی فیستول یا همان اندوآنال، بررسی عمق و نوع فیستول و ارتباط آن با عضلات مقعد است. این روش به دلیل دقت بالا و نداشتن اشعه، یکی از بهترین ابزارهای تشخیص فیستول و آبسه های پنهان مقعدی محسوب می شود.
The scan will take approximately 5 minutes. You will be asked to lie on the examination couch on your tummy or on your left side. The ultrasound transducer covered with a clean protective cover and lubricating gel, will be inserted into your anus (back passage). The operator will assess the area and store images for later review.
اسکن حدود 5 دقیقه طول خواهد کشید. از شما خواسته میشود روی تخت معاینه، به صورت دمر یا به پهلوی چپ دراز بکشید. دستگاه سونوگرافی که با پوشش محافظ تمیز و ژل روان کننده پوشانده شده است، داخل مقعد شما قرار میگیرد. اپراتور ناحیه را بررسی کرده و تصاویر را برای بررسی بعدی ذخیره میکند.
برگرفته شده از: https://www.chelwest.nhs.uk/your-visit/patient-leaflets/imaging/endoanal-ultrasound
بیشتر بخوانید: لیزر هموروئید
MRI ام آر آی لگن
ام آر آی لگن یکی از دقیق ترین روش ها جهت تشخیص آبسه های عمقی لگن و اطراف مقعد میباشد. این روش با وضوح بالا می تواند محل دقیق آبسه، اندازه، عمق و ارتباط آن با عضلات را نشان داده و در مواردی که معاینه یا سونوگرافی نتیجه قطعی نشان نمیدهد، بهترین گزینه تشخیصی محسوب می شود.
همچنین، ام آر آی لگن روش استاندارد و بسیار دقیق برای تشخیص فیستول مقعدی بوده و قادر است تا مسیر دقیق فیستول، شاخه های فرعی، محل دهانه داخلی و ارتباط آن با عضلات اسفنکتر مقعد را به طور کامل مشخص نماید.
بیشتر بخوانید: درمان فیستول مقعدی با دارو
فیستولوگرافی
همان طور که از اسمش پیداست، فیستولوگرافی روش تشخیصی مختص به فیستول بوده که قادر است تا مسیر و شاخه های فیستول مقعدی را نمایان کند.
در این روش، پزشک ماده حاجب را از طریق دهانه خارجی فیستول به داخل مسیر آن تزریق کرده و سپس با استفاده از اشعه ایکس یا فلوروسکوپی از ناحیه تصویربرداری میشود. این تصاویر به وضوح مسیر اصلی فیستول، طول آن و در برخی موارد ارتباط احتمالی با مجرای مقعد را نشان می دهد. هرچند امروزه دقت روشهایی مانند ام ار ای لگن یا سونوگرافی فیستول بیشتر است، اما فیستولوگرافی همچنان در برخی مراکز برای تشخیص اولیه و بررسی شکل آناتومیک فیستول های ساده مورد استفاده قرار می گیرد.
سخن پایانی
در نهایت می توان گفت که آبسه و فیستول مقعدی اگرچه ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند، اما دو بیماری متفاوت هستند؛ آبسه نتیجه تجمع چرک و عفونت حاد در بافت های اطراف مقعد است، در حالی که فیستول مسیر یا مجرایی مزمن بوده که معمولا پس از تخلیه یا درمان ناقص آبسه شکل میگیرد.
تشخیص دقیق و درمان به موقع هر دو عارضه، نقش مهمی در پیشگیری از عود، درد مزمن و آسیب به عضلات مقعد دارد. بنابراین، در صورت مشاهده علائمی مانند درد، تورم، ترشح یا زخم پایدار در ناحیه مقعد باید به پزشک متخصص مراجعه نموده تا با بررسی تخصصی و روش های تصویر برداری دقیق مانند ام آر آی لگن یا سونوگرافی فیستول، بهترین تصمیم درمانی اتخاذ شود.